|
Polska nie jest miejscem przyjaznym dla osób niepełnosprawnych ruchowo, niewidomych czy niedosłyszących. Wystarczy wizyta w centrum handlowym, by zobaczyć ile aut zaparkowanych na miejscach dla inwalidów miejscach, dysponuje stosowną plakietką umieszczoną za szybą. Przeszkody architektoniczne, którymi usiane są miasta, utrudniają lub wręcz uniemożliwiają normalne funkcjonowanie osobom poruszającym się na wózkach. W zakresie ułatwień dla osób, które utraciły jeden ze zmysłów ułatwiających orientację przestrzenną, nadal jesteśmy zapóźnieni w stosunku do państw Europy Zachodniej. Naukowcy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu wpadli na pomysł, jak rozwiązać ten ostatni problem. Jak wyjaśnia kierownik projektu, prof. dr hab. Edward Hojan z Wydziału Fizyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, głównym celem projektu było opracowanie metody nauki orientacji przestrzennej w dużej aglomeracji miejskiej osób (dzieci i młodzieży) niewidomych wykorzystujących dźwięki środowiska miejskiego.
Projekt podzielony został na sześć zadań:
1. Badania ankietowe dotyczące problemów osób niewidomych poruszających się w aglomeracji miejskiej.
2. Identyfikacja i klasyfikacja źródeł dźwięków istotnych w orientacji w dużych aglomeracjach miejskich oraz analiza możliwości wykorzystania drgań jako sygnału wspomagającego orientację przestrzenną.
3. Badania parametrów akustycznych, które będą podstawą opracowania nowych standardów (norm) dotyczących sygnalizacji świetlno-dźwiękowej na przejściach dla pieszych – niewidomych.
4. Opracowanie metody pozyskania oraz odtwarzania dźwięków środowiska oddających rzeczywiste sytuacje akustyczne w mieście oraz drgań jako sygnału wspomagającego.
5. Opracowanie biblioteki zdarzeń akustycznych dla wyróżnionych miejsc i sytuacji niezbędnych w orientacji miejskiej.
6. Metoda nauki orientacji przestrzennej osób niewidomych w mieście oraz jej weryfikacja na przykładzie Parku Orientacji Przestrzennej w Owińskach oraz Atlasu Komunikacyjnego Miasta Poznania.
W pierwszym etapie, ankieterzy zebrali materiał badawczy, który pozwolił sformułować wytyczne do szczegółowej realizacji projektu. Wypowiedzi respondentów pozwoliły określić najważniejsze dźwięki wspomagające orientację. Zaliczono do nich:
- dźwięki zewnętrzne i wewnętrzne przejazdów pojedynczych pojazdów w różnych sytuacjach (nadjeżdżających, stojących z pracującym silnikiem, otwieranych i zamykanych drzwi, przyśpieszających i hamujących itp.),
- dźwięki ruchu ulicznego (skrzyżowania różnego typu i różnej wielkości, ulice jedno i wielopasmowe z zabudową i bez, na obiektach inżynierskich typu rondo, wiadukt, kładka, tunel itp.),
- szum miejski bez pojazdów oraz z poruszającymi się pojazdami,
- dźwięki otoczenia na trasach najczęściej odwiedzanych przez osoby niewidome,
- dźwięki i drgania charakterystycznych miejsc: szpitale i ośrodki zdrowia, kościoły, urzędy pocztowe, sklepy, banki, stadion, basen, hale sportowe, parki, dzwony, fontanny, kosiarki, maszyny budowlane, skupiska ludzi, plac zabaw, lotnisko i samoloty, boisko szkolne, typy oflagowania, pojazdy oczyszczające miasto,
- dźwięki sytuacji atmosferycznych i przyrodniczych (wiatr, deszcz delikatny i rzęsisty, błoto pośniegowe, szelest suchych liści, szum drzew i krzewów).
Pozwoliło to w kolejnym etapie projektu dokonać przeglądu sygnałów akustycznych i drganiowych, które zdaniem osób niewidomych mogą stać się pomocne w orientacji przestrzennej lub ją zakłócać. Ponadto wybrano charakterystyczne sytuacje i zdarzenia akustyczne dla przyszłej rejestracji dźwięków i drgań miasta oraz zarejestrowano je w warunkach środowiskowych wynikających z badań ankietowych. Na podstawie analizy i odsłuchu zarejestrowanych dźwięków, zidentyfikowano najistotniejsze źródła dźwięków w aglomeracji miejskiej, które są istotne w nauce orientacji przestrzennej. Zostały one sklasyfikowane wg stopnia złożoności i czytelności – od źródeł prostych, do złożonych oraz według charakterystycznych, typowych dla miasta sytuacji. Badanie wykazało znaczne możliwości ich wykorzystania jako sygnału wspomagającego lokalną orientację przestrzenną. Poruszanie się środkami transportu zbiorowego wywołującymi drgania a głównie różne kierunki przyspieszeń i przemieszczeń drgań mogą być dobrym sygnałem zorientowania się, co do kierunku jazdy, hamowania, zatrzymania. Analiza możliwości wykorzystania drgań jako sygnału wspomagającego orientację wewnętrzną i zewnętrzną środków transportu wykazała znaczne możliwości wykorzystania ich w nauce orientacji przestrzennej jako sygnału wspomagającego lokalną orientację przestrzenną. Istotne okazały się takie czynniki, jak drgania podłoża jako odpowiedź na wymuszenie generowane przez środek transportu. Zbliżający się lub odjeżdżający pojazd, jego wielkość (masa), generowana częstotliwość okazały się dobrym sygnałem charakteryzującym poruszający się środek transportu oraz jego lokalizację w przestrzeni. W ramach tego zadania opracowano bazę danych wykorzystanych do opracowania biblioteki zdarzeń akustycznych do nauki orientacji przestrzennej.
W kolejnym etapie, wyłoniono na podstawie badań laboratoryjnych sygnały, które nie przypominają żadnych znanych źródeł dźwięku mogących zafałszować informację o możliwości przejścia przez ulicę, są proste i łatwe do zapamiętania, są łatwo spostrzegalne na tle hałasu ulicznego i ułatwiają lokalizację źródła dźwięków, co jest istotne dla mieszkańców okolic przejścia. Dźwięki te poddano testom, najpierw na sztucznie stworzonym przejściu, w dalszej kolejności na przejściu rzeczywistym. Kontrolowano reakcję: czas przejścia, prędkość i tor ruchu osób niewidomych w zależności od zastosowanego sygnału oraz hałasu zakłócającego. Zrealizowane badania umożliwiły sformułowanie następujących propozycji ujednolicenia sygnalizacji akustycznej na przejściach dla pieszych:
1. Na przejściach, gdzie nie ma torowiska tramwajowego, proponuje się stosować okresowo powtarzające się sygnały złożone o obwiedni czasowej prostokątnej wypełnione falą prostokątną o częstotliwości podstawowej 880Hz, czasie trwania 20 ms i częstotliwości repetycji 5 Hz.
2. Na przejściach dla pieszych z torowiskiem tramwajowym, proponuje się stosować okresowo powtarzające się sygnały złożone o obwiedni czasowej prostokątnej wypełnione falą prostokątną o częstotliwości podstawowej 1580 Hz, czasie trwania 20 ms i częstotliwości repetycji 5 Hz.
Poziom stosowanego sygnału należy dostosować do geometrii przejścia oraz poziomu hałasu ulicznego. Można to zrealizować za pomocą programu CLSIM (Cross Light SIMulator) symulującego nagłośnienie dowolnego przejścia, napisanego w ramach realizowanego projektu. Program ten uwzględnia zarówno rodzaj zastosowanego sygnału jak też rodzaj zastosowanego sygnalizatora akustycznego.
Wyniki badań są wdrażane przez ZDM w Poznaniu.
Zadanie czwarte obejmowało przygotowanie metodyki wielokanałowej rejestracji sygnałów wibroakustycznych miasta. Zaprojektowano i wykonano dodatkowe wyposażenie w postaci podstawy dla przetwornika sejsmicznego, który służył do rejestracji drgań generowanych głównie przez środki transportu. Dla zdefiniowanych sytuacji akustycznych zlokalizowano w Poznaniu miejsca rejestracji sygnałów wibroakustycznych. Obok dźwięków i drgań rejestrowano materiał fotograficzny i wizyjny (film), które w sposób jednoznaczny charakteryzują miejsce akwizycji sygnałów oraz miejscowe warunki zabudowy. Tak zgromadzony materiał poddano analizie z uwagi na konieczność określenia wymagań co do warunków oraz sposobów ich odtwarzania.
W zadaniu piątym stworzono bibliotekę zdarzeń akustycznych dla wybranych środowisk sytuacji miejskich w postaci przewodnika, płyt CD i programu komputerowego, który umożliwi naukę orientacji przestrzennej. Wybór zestawu zdarzeń dźwiękowych został dokonany w oparciu o doświadczenia nauczycieli orientacji przestrzennej oraz ankietę przeprowadzoną wśród niewidomych osób poruszających się samotnie po mieście. Ostatecznie zaproponowano około 370 zdarzeń akustycznych, które pozwolą uczącemu się rozpoznać typowe sytuacje oraz miejsca związane z przemieszczaniem się w środowisku miejskim. Bibliotekę dźwięków tworzy 1473 plików dźwiękowych, każdy z nich opatrzony opisem tekstowym mówiącym o tym, co można usłyszeć w danym nagraniu oraz sugerującym nauczycielowi stawianie poszczególnych pytań uczniom. 520 plików dźwiękowych wzbogacono o filmy przedstawiające odsłuchiwane zdarzenie, będą z nich korzystać nauczyciele i opiekunowie osób niewidomych. Całość (13,1 GB) zapisana jest na trzynastu płytach DVD, do których dołączana jest instrukcja wykorzystania plików, podręcznik nauki orientacji przestrzennej oraz program komputerowy, który obsługuje nagrane pliki i umożliwia przeprowadzenie lekcji.
W ostatnim etapie opracowano metody nauki orientacji przestrzennej osób niewidomych oraz poddano je weryfikacji. W ramach prac wykonano dotykowe plany reliefowe Poznania oraz Owińsk dające możliwość pełnego wykorzystania w nauce orientacji przestrzennej oprócz dotyku – także zmysłu słuchu. Tyflologiczne plany Poznania zostały udźwiękowione poprzez wykorzystanie technologii Pen Frienda oraz sprzężenie z binauralnymi nagraniami tras i miejsc wykonywanymi podczas prac nad metodą. W ramach opracowywania metody opracowano też 13 reliefowych rysunków typowych ulic i ich skrzyżowań. Możliwość weryfikowania dotykiem akustycznych wrażeń od początku nauki, uczy myśleć przestrzennie. W ramach badań przygotowano również film „Świat dźwiękiem malowany”, który przeznaczony jest dla nauczycieli orientacji przestrzennej i opiekunów dziecka.
Opracowana metoda została zweryfikowana w Ośrodku dla Niewidomych w Owińskach, w utworzonym w ramach projektu, Laboratorium Dźwiękowym.
Według założeń planowano poddać metodę weryfikacji na terenie mającego powstać przy Ośrodku w Owińskach Parku Orientacji Przestrzennej. Planowana przez Ośrodek budowa została z przyczyn formalnych przesunięta na rok 2011, wobec czego, praktyczną, pierwszą część weryfikacji metody przeprowadzono w Poznaniu. Druga część weryfikacji obejmowała badania ankietowe, które objęły 21 niewidomych osób w różnym wieku, z różnym wykształceniem i umiejętnościami lokomocyjnym. Wyniki weryfikacji jednoznacznie potwierdzają, iż opracowana metoda będzie mogła znaleźć zastosowanie we współczesnym nauczaniu orientacji przestrzennej.
Efektem końcowym projektu jest metoda nauki orientacji przestrzennej osób niewidomych w dużej aglomeracji miejskiej na różnych poziomach procesu nauczania. W ramach projektu opracowano również propozycję wytycznych do normy dotyczącej sygnalizacji świetlno-dźwiękowej na przejściach dla pieszych.
Współpraca: prof. dr hab. Edward Hojan (Wydział Fizyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) |
